تبلیغات
پایگاه شهید مطهری مسجد جامع زارچ-گروه مقاومت الحدید - روایتی از یك زندگی(مختصری از زندگی شهید مطهری)
پایگاه شهید مطهری مسجد جامع زارچ-گروه مقاومت الحدید

اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی
منوی اصلی
مطالب پیشین
موضوعات وبلاگ
وصیت شهدا
وصیت شهدا
لینک دوستان
نویسندگان
نظرسنجی
شما چه مطالبی را برای وبلاگ مناسب تر می دانید؟







آمار وبلاگ
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • کل بازدیدها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین به روز رسانی :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل مطالب :



بهاران


در روز 13 بهمن 1298 شمسی، خدای كریم به عالم ربانی حاج شیخ محمد حسین مطهری و همسر مؤمنش - سكینه - فرزندی هدیه كرد (1) كه مرتضی نامیده شد و برای آن خانواده پاك، بهاران را به ارمغان آورد.

مرتضی كم كم دوران كودكی را پشت سر گذاشت. او كه علاقه عجیبی به حقیقت و معنویت داشت با شور و شوق فراوان، نزد پدر شروع به آموزش ‍ كرد و عاقبت این اشتیاق، وی را به مكتب كشاند و به دیدار گلهای آن بوستان رساند.

بوی خوش گلستان

او در دوازده سالگی عطر روح بخش گلستان بزرگ حوزه علمیه مشهد را احساس كرد و عاشقانه به آنجا روی كرد (2) و چنان پرتلاش و منظم به تحصیل مشغول شد كه باعث شگفتی اهل بصیرت گردید.

رفته رفته افكاری بلند و سؤالهایی سرنوشت ساز برایش آشكار شد جهان آفریده كیست؟ خدا چگونه صفاتی دارد؟ انسان برای چه آفریده شده است؟ و... این پرسشها همه فكر او را به خود مشغول ساخته بود. در آن زمان مرتضی آرزو می‌كرد كه روزی بتواند در درس میرزا مهدی شهیدی رضوی - مدرس فلسفه الهی - حاضر شود، اما این آرزو برآورده نشد و آن استاد در سال 1355 قمری درگذشت.(3)

سرانجام مرتضی در سال 1316 شمسی در زمانی كه حكومت سیاه رضاخان بیداد می‌كرد. ظلمت همه جا را فراگرفته بود، به دنبال نور و فضیلت، همه جا را فراگرفته بود، به دنبال نور و فضیلت راهی حوزه علمیه قم شد تا روح تشنه‌اش را از كوثر قرآن و زمزم عترت سیراب كند.(4)

مطهری به دنبال یافتن گنج علم و فضیلت، با شور و علاقه‌ای وصف نشدنی، به تلاش و فعالیت پرداخت. پشتكار و كثرت مطالعه او همه اهل علم را در مدرسه فیضیه شگفت زده كرد.(5)

او آرام و قرار نداشت، منتظر و تشنه به دنبال گمشده‌ای بود در این هنگام ستاره‌ای بدرخشید و او را به مقصود رساند. حضرت امام خمینی - الگوی علم و تقوا - درس اخلاق تشكیل داد و به نور افشانی و انسان سازی پرداخت.
او معتقد بود دین مقدس اسلام یك دین ناشناخته است. حقایق این دین به طور تدریجی در نظر مردم واژگونه شده است و علت اساسی گریز گروهی از مردم، آموزشهای غلطی است كه به نام اسلام داده می‌شود. این دین مقدس ‍ بیش از هر چیز، از طرف برخی از كسانی كه مدعی حمایت از آن هستند ضربه صدمه می‌بیند.

مطهری به زیارت آن استاد بزرگ نایل آمد و از سرچشمه زلال او سیراب شد. (6) این درس در حقیقت درس معارف و سیر و سلوك بود، نه اخلاق به مفهوم علمی آن. درس "یافتن " و "رسیدن " بود نه فقط "دانستن " و "آموختن ".

مرتضی از سویی، غرق در مطالعه و تحصیل و تدریس و از سویی دیگر یكی از مهم‌ترین كارهایش و بلكه عالی‌ترین و مهم‌ترین كارهایش و بلكه عالی‌ترین و مهم‌ترین فعالیتش، راز و نیاز و مناجات نیمه شب و اشك سحری بود. او شیرینی و لذتی از این كار مبارك و سعادت آفرین، احساس ‍ می‌كرد كه شب تیره زندگیش را تبدیل به روز روشن می‌نمود.

دانش اندوزی

مطهری با دقت، سرعت، نظم و تلاشی ستودنی به آموختن علوم اسلامی مشغول شد او نزد آیة الله صدوقی، كتاب "مطول " را فراگرفت و در محضر آیة الله مرعشی نجفی، "شرح لمعه " را بیاموخت. او همچنین از استادانی بزرگ مانند آیات سید صدرالدین صدر، سید محمد رضا گلپایگانی، سید احمد خوانساری، سید محمد تقی خوانساری، سید محمد حجت، سید محمد محقق یزدی - معروف به داماد - انگجی و میرزا مهدی آشتیانی - كه سلام خدا بر همگی آنان - در علوم گوناگون بهره مند شد.

دیدار با عالم ربانی حاج میرزا علی آقا شیرازی اصفهانی، مرتضی را وارد دنیایی جدید و شگفت انگیز كرد. حاج میرزا علی آقا با نهج البلاغه می‌زیست، با آن تنفس می‌كرد و روحش با این كتاب همدم و جمله‌های گرانقدر آن، ورد زبانش بود. و مهم‌تر آنكه به هر آنچه می‌دانست عمل می‌كرد. راستی كه مرد حقیقت و معنویت بود.(7)

مطهری، تحصیل رسمی علوم عقلی و فلسفی را در سال 1323 شمسی آغاز كرد. (8) او بحث حكمت از "شرح منظومه " حكیم سبزواری و مبحث نفس از "اسفار اربعه " صدرالمتألهین شیرازی را در محضر حضرت امام خمینی آموخت.(9)

وی بعد از ورود آیة الله بروجردی به قم، در درس فقه و اصول ایشان شركت كرد (10) و از بحثهای مجتهد پرور آن عالم ربانی بهره مند شد. او پیش از رسیدن به مرحله اجتهاد، از آیة الله بروجردی تقلید می‌كرد.(11)

مطهری، درس اصول فقه را از "مباحث عقلیه " به طور خصوصی از حضرت امام خمینی فرا گرفت (12) و راز و رمز اجتهاد را از آن حكیم الهی و فقیه وارسته بیاموخت.

در سال 1329 ش. استاد مطهری در محضر درس استاد علامه سید محمد حسین طباطبایی حاضر شد و مبحث "الهیات " از كتاب "شفا" (تألیف ابوعلی سینا) را از آن حكیم بزرگ بیاموخت.(13)

علامه طباطبایی، درس دیگری - غیر از الهیات شفا - در فلسفه شروع كرده بود كه در شبهای پنجشنبه و جمعه تشكیل می‌شد. این درس خصوصی بود و در آن جمعی از فاضلان حوزه علمیه قم، از جمله آیة الله دكتر بهشتی، امام موسی صدر، استاد مطهری، دكتر احمد احمدی و... شركت می‌كردند (14) ثمره مبارك این مجمع علمی بزرگ، شاهكاری جهانی در كلام و فلسفه است به نام كتاب "اصول فلسفه و روش رئالیسم ". سهم مطهری در آفرینش این اثر پربار و ماندگار، اگر بیشتر از علامه طباطبایی نباشد، بدون شك، كمتر نیست.

استاد مطهری، همچنین در دوره تحصیل همفكر و یار و یاور سازمان انقلابی و اسلامی "فدائیان اسلام ". بود.(15) این حزب سیاسی اسلامی كه در سال 1324 شمسی، از سوی روحانی مبارز سید مجتبی نواب صفوی تشكیل شد نقش مؤ ثری در مبارزه با ستمگران و استبداد داشت.

مطهری، علاوه بر مباحثه دروس اصولی، فقهی و فلسفی، خود حوزه تدریس داشت. او از جمله كتابهای ذیل را تدریس كرد:

"مطول " (در علم معانی، بیان و بدیع )،

"شرح مطالع " (در علم منطق )،

كشف المراد (در علم منطق )،

"رسائل " و "كفایه " (در علم اصول فقه )،

"مكاسب " (در فقه )

"شرح منظومه " و "اسفار" (در فلسفه ).(16)

هجرت به تهران

استاد مطهری در سال 1331 هجری شمسی با دختر آیة الله روحانی (ره ) ازدواج كرد (17) و در همان سال - در حالی كه در به مدرسی مشهور بود - به تهران هجرت كرد. (18) علت این هجرت را برخی تنگدستی شمرده اند، (19) اما سببش هر چه بود، باید آن را لطف خفی الهی شمرد زیرا حضور مطهری در تهران و در جمع دانشگاهیان و روشنفكران، سراسر خیر و بركت و مایه تربیت و هدایت شد.

استاد مطهری از ابتدای ورود به تهران، به سازندگی و نور افشانی پرداخت. او در مدرسه مروی، آموزش فلسفه اسلامی را به شكل تطبیقی و مقایسه‌ای برای جویندگان حكمت و حقیقت، آغاز كرد.(20)

سخنرانیهای روشنگر و مفید استاد، همزمان با تدریس در مدرسه مروی، در تهران آغاز شد. او توجه بسیاری به حل شبهات و پاسخگویی به سؤ الهای موجود درباره معارف اسلامی داشت و با مطالعه، تحقیق، دقت، تلاش و اخلاص، در این راه موفق شد.

در سال 1333 استاد مطهری تدریس در دانشگاه تهران را شروع كرد. استاد در دانشكده معقول و منقول (الهیات و معارف اسلامی ) آن دانشگاه بیش از بیست سال به مبارزه عالمانه با جهل، مادیگری و غربزدگی پرداخت.

رفتار ایشان با دانشجو به قدری صمیمی بود كه دانشجو به استاد عشق می‌ورزید و مرید او بود.

استاد مطهری در آن دانشكده، دوره‌های لیسانس و دكترا، كلیات علوم اسلامی (منطق، فلسفه، كلام، عرفان، اصول فقه، فقه و حكمت عملی )، فلسفه (شرح منظومه، الهیات شفا، مقاصدالفلاسفه غزالی و...)، تاریخ فلسفه، تاریخ مجادلات اسلامی و روابط فلسفه و عرفان را تدریس ‍ می‌كرد.(21)
بعد از انتشار این مقدمه، گروهك فرقان اطلاعیه‌ای منتشر كرد به این مضمون: هر كس كه در مسیر افكار ما قرار گیرد، به طریق انقلابی پاسخ او را می‌دهیم. اما استاد مطهری فرمود: اگر قرار باشد كه انسان از دنیا برود، چه بهتر كه در راه اصلاح عقاید و دفاع از اسلام باشد، و من در این راه كوچكترین تردیدی ندارم

مرزبان اسلام

الف. سلاح قلم:

استاد مطهری بعد از حدود سی سال كه از زمزم قرآن و كوثر عترت سیراب شد و دم مسیحایی تقوا به او زندگی جدیدی بخشید، قدم در سنگر نویسندگی گذارد و سلاح قلم را به دست گرفت و مرزبان حماسه جاوید شد.

این مرزبان قهرمان، فقط به حل مشكلات و پاسخگویی و سؤ الهای موجود درباره مسائل اسلامی می‌اندیشید و هدف نوشته هایش همان بود.(22)

او معتقد بود دین مقدس اسلام یك دین ناشناخته است. حقایق این دین به طور تدریجی در نظر مردم واژگونه شده است و علت اساسی گریز گروهی از مردم، آموزشهای غلطی است كه به نام اسلام داده می‌شود. این دین مقدس ‍ بیش از هر چیز، از طرف برخی از كسانی كه مدعی حمایت از آن هستند ضربه صدمه می‌بیند.(23)

ب. مجله مكتب تشیع

در سال 1336 به همت جمعی از دانشمندان حوزه علمیه قم، نشریه مكتب تشیع شروع به فعالیت كرد. استاد مطهری هم با این مجله، همكاری علمی و ارشادی داشت. مقالاتی از استاد مطهری در نشریه مكتب تشیع منتشر شد، از جمله؛ "اصالت روح "، "قرآن و مسأله‌ای از حیات "، "توحید و تكامل " و "حق عقل در اجتهاد".(24)

ج. چراغ انجمن

بعد از تأسیس انجمن اسلامی پزشكان (1337 - 1338 ش.)، استاد مطهری، چراغ آن انجمن شد و در زمانی كه سردی و تاریكی جامعه را فراگرفته بود به دلهای سرد، گرمی بخشید و نور و روشنایی داد.

استاد یكی از مهم‌ترین سخنرانان جلسات این انجمن بود. ایشان در سخنرانیهایش، موضوعات حساس و سرنوشت سازی مانند توحید، نبوت، معاد، مساله حجاب، بردگی در نگاه اسلام، صلح امام حسن علیه السلام، امام صادق علیه السلام و مساله خلافت، مساله ولایت عهدی امام رضا علیه السلام، تربیت اسلامی، فطرت، ربا، بانك، بیمه و... را مورد بررسی عالمانه قرار داد و آثاری ارزشمند به یادگار نهاد.

د. داستان راستان

طرح تدوین "داستان راستان " از سوی یكی از مؤ سسات علمی به آیة الله مطهری پیشنهاد شد. استاد چون این كار را پسندیده و مفید یافت تعهد كرد كه آن را انجام دهد. او در زمانی شروع به داستان نویسی كرد كه استادی مشهور در دانشگاه بود و از شخصیتها و عالمان مهم مذهبی در كشور شمرده می‌شد.

جلد اول داستان راستان در سال 1339 و جلد دوم در سال 1343 چاپ و منتشر شد و با توجه و استقبال كم نظیر مردم مواجه گشت.

ه‍ طرحی نو

استاد مطهری سالها بود كه آرزوی تأسیس مؤ سسه‌ای علمی - فرهنگی را داشت تا بتواند جوابگوی نیازهای فكری جامعه باشد و به نشر و تبلیغ معارف عالی اسلامی بپردازد. سرانجام در سال 1346 به كمك چند تن از دوستانش، از جمله آقای محمد همایون، حجة السلام سید علی شاهچراغی، مؤ سسه حسینیه ارشاد را تأسیس كرد.(25)

بعد از تأسیس حسینیه ارشاد، به كار این مؤ سسه دل بست و با شور و حرارت و آگاهی و درایت به همكاری و برنامه ریزی پرداخت. او دانشمندان بسیاری را به آنجا دعوت می‌كرد تا سخنرانی كنند و خود نیز یكی از موفق‌ترین سخنرانان آن بود.

و. علل گرایش به مادیگری

كتاب علل گرایش به مادیگری - كه تكمیل شده دو سخنرانی استاد مطهری در سالهای 48و 49 در دانشسرای عالی است - در سال 1350 منتشر شد. استاد این اثر كارآمد را در زمانی تألیف كرد كه در میان نسل جوان، گرایشی به مكاتب مادی - و از جمله ماركسیسم - مشاهده می‌شد. سران سازمان منافقین هم در حال گرایش به ماركسیسم بودند كه سرانجام ماركسیست شدند و به طور رسمی این تغییر ایدئولوژی را اعلام كردند.

استاد مطهری در این كتاب به بررسی نقش كلیسا، مفاهیم فلسفی، اجتماعی و سیاسی و... در گرایش به مادیگری می‌پردازد و علل لغزشها و انحرافها را در این زمینه روشن می‌سازد.

ز. فلسفه تاریخ

یكی از درسهایی كه استاد مطهری در منزل خودشان برقرار كرد درباره فلسفه تاریخ بود كه از سال 1355 تا 1357 با جمع برخی از شاگردان برگزار می‌شد.

استاد در این دروس، آرأ فلاسفه غرب و اسلام را در مورد مباحثی مانند "عوامل محرك تاریخ "، "ارزش تاریخ "، "جامعه و فرد"، " ارتباط تاریخ با علم، مذهب و اخلاق "، "علیت در تاریخ "، "تكامل تاریخ "، "پیش بینی آینده " و... عالمانه نقد و بررسی می‌كرد.

ج. مقدمه‌ای برجهان بینی اسلامی

آخرین اثر قلمی استاد مطهری، كتاب "مقدمه‌ای بر جهان بینی اسلامی " است این كتاب در سالهای 56 و 57 به رشته تحریر در آمد.

آن استاد عالیقدر انحرافات فراوانی در نشریات برخی گروههای به ظاهر اسلامی و آثار بعضی روشنفكران مسلمان درباره جهان بینی اسلامی مشاهده می‌كرد. بدین علت و برای جلوگیری از التقاط، و از همه مهم‌تر برای روشن كردن نظر اسلام، این اثر پر برگ وبار را نوشت و در آن بسیاری از اشتباهات فكری روشنفكران را آشكار ساخت.

در این كتاب نفیس، مواضع و جهان بینی بعضی از گروهكها مانند "منافقین " مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

ط. ماتریالیسم در ایران

كتاب علل گرایش به مادیگری كه در سال 1350 منتشر شده بود مورد استقبال شایان مردم حقیقت جو قرار گرفت، به طوری كه در سال 1357 به چاپ هشتم رسید و استاد مقدمه‌ای تحت عنوان "ماتریالیسم در ایران " بر آن افزود.

استاد مطهری در این مقدمه بسیار پربار به افشا و نقد شیوه‌های جدید تبلیغ ماتریالیسم در ایران می‌پردازد و این بحث را در دو بخش ارائه می‌كند: 1 - تحریف شخصیتها 2 - تحریف آیات قرآن.

در این مقدمه سودمند بود كه آرأ برخی از گروهكها، از جمله "فرقان " مورد نقد و بررسی عالمانه و منصفانه قرار گرفت و پوچی و سستی آن آشكار شد.

بعد از انتشار این مقدمه، گروهك فرقان اطلاعیه‌ای منتشر كرد به این مضمون: هر كس كه در مسیر افكار ما قرار گیرد، به طریق انقلابی پاسخ او را می‌دهیم. اما استاد مطهری فرمود: اگر قرار باشد كه انسان از دنیا برود، چه بهتر كه در راه اصلاح عقاید و دفاع از اسلام باشد، و من در این راه كوچكترین تردیدی ندارم.(26)

تدریس در قم




استاد مطهری بنا به توصیه حضرت امام خمینی از سال 1351 تا 1357، هفته‌ای دو روز به قم می‌رفتند و در حوزه علمیه، دروس مهمی مانند شناخت، اصل غائیت، فلسفه هگل، معارف قرآن، ماركس و ماركسیسم، "منظومه "،"نجات " و "اسفار" تدریس می‌كردند.(27)

استاد به حكم وظیفه شرعی از تهران به قم می‌رفتند تا تدریس كنند در حالی كه در تهران، استادان با سابقه دانشگاه، با تقاضای بسیار در كلاس ‍ درس ایشان شركت می‌كردند.(28)

گلستان جاودان

یادگارهای استاد مطهری، بحق گلستانی جاودان است كه بوی خوش آن، عقل و جان هر حقیقت جویی را زنده می‌كند.

آثار منتشر شده استاد بیش از 50 كتاب است كه برخی از مهم‌ترین آن عبارتند از:

مقدمه‌ای بر جهان بینی اسلامی، آشنایی با قرآن، اسلام و مقتضیات زمان، انسان كامل، پیرامون انقلاب اسلامی، پیرامون جمهوری اسلامی، تعلیم و تربیت در اسلام، توحید، نبوت، معاد حماسه حسینی، خدمات متقابل اسلام و ایران، عدل الهی، داستان و راستان، سیری در نهج البلاغه، سیری در سیره نبوی، سیر در سیره ائمه اطهار علیه السلام، شرح مبسوط منظومه، علل گرایش به مادیگری، فطرت، فلسفه اخلاق، فلسفه تاریخ، گفتارهای معنوی، مساله حجاب، نظام حقوق زن در اسلام و قیام و انقلاب مهدی (عج ).

برخی از آثار منتشر نشده استاد عبارتند از:

شرح منظومه (به زبان عربی به قلم حجة السلام شیخ محمد تقی شریعتمداری )، آشنایی با قرآن (جلدهای 5 تا 15)، فلسفه تاریخ (جلد 2 تا 4)، مسأله بردگی در اسلام، پانزده گفتار، توكل و رضا، انسان شناسی، حاشیه بر تفسیر المیزان و...

پیشتاز نهضت

یكی از عالمانی كه در هدایت و راهنمایی مردم در قیام 15 خرداد نقشی اساسی و سازنده داشت، استاد مطهری بود. او در سخنرانی آتشین و انقلابی خود در شب عاشورا خطاب به روحانیت گفت: "باید واقعیت را بگویید و در مقابل همه نوع حادثه و گرفتاری بایستید". بعد خطبه امام حسین علیه السلام ععع (... من رای سلطانا جائرا...)عععع را مطرح كرد و به طور صریح و قاطع به محمد رضا پهلوی حمله كرد.(29)
استاد به حكم وظیفه شرعی از تهران به قم می‌رفتند تا تدریس كنند در حالی كه در تهران، استادان با سابقه دانشگاه، با تقاضای بسیار در كلاس ‍ درس ایشان شركت می‌كردند

به دنبال این سخنرانی حسینی بود كه استاد مطهری دستگیر و زندانی شد. (30) این حبس، حدود دو ماه به طول انجامید.(31)

استاد مطهری یكی از اعضای شورای رهبری حزب سیاسی اسلامی و نظامی "هیأتهای مؤ تلفه اسلامی " بود. او در جمع آنان، مباحث سودمندی ایراد كرد، از جمله مساله "انسان و سرنوشت ".

بعد از تبعید امام خمینی، مهم‌ترین عكس العمل اسلامی در برابر این ظلم بزرگ، ترور حسنعلی منصور - نخست وزیر وقت - بود كه به دست قهرمانان هیأتهای مؤ تلفه اسلامی انجام شد. و ارشاد و تأیید استاد مطهری بود كه این اقدام خداپسندانه را به ثمر رساند.(32)

آیة الله مطهری بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، برای تثبیت حكومت اسلامی، فعالیتهای بسیار ارزنده و سرنوشت سازی انجام داد. از آن جمله، ایشان مهم‌ترین و مورد اعتمادترین مشاور حضرت امام خمینی بود و نظرشان درباره معرفی افراد برای مسئولیتهای مختلف، پذیرفته می‌شد.(33)

در مسلخ عشق




استاد مطهری كه آرزویش شهادت در راه خدا بود و در كتابها و گفتارهایش، مقام بلند و ارزش والای شهید را با عبارتی نغز و حكیمانه، نوشته و گفته بود، سرانجام به آرزویش رسید.

در شب چهارشنبه 12 اردیبهشت 1358، ساعت بیست و دو و بیست دقیقه، استاد مطهری به وسیله جوانی فریب خورده از اعضای گروهك سیاسی و منافق "فرقان " به شهادت رسید.(34)


پی نوشت ها:

1- لمعاتی از شیخ شهید، ص 8.

2- مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج 1، ص 9.

3- علل گرایش به مادیگرای، ص 8-10.

4- مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج 1، ص 9.

5- مطهری، مطهر اندیشه ها، ج 1، ص 138.

6- علل گرایش به مادیگرای، ص 10- 11.

7- ر. ك: سیری در نهج البلاغه، ص 10 - 12.

8- علل گرایش به مادیگرای، ص 11.

9- یادنامه استاد شهید مطهری، ج 1، ص 172.

10- مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج 1 - ص 9.

11- مطهری، مطهر اندیشه، ج 1، ص 32.

12- یادنامه استاد شهید مطهری، ج 1، ص 172.

13- علل گرایش، به مادیگری، ص 11.

14- ر. ك: یادواره استاد شهید مطهری، ص 31؛ یادنامه استاد شهید مرتضی مطهری، ج 1، ص ‍ 172.

15- یادنامه استاد شهید مرتضی مطهری، ج 1، ص 339 و 340.

16- یادواره استاد شهید مرتضی مطهری، ص 32.

17- مطهری، مطهر اندیشه ها، ج 2، ص 667.

18- مجموعه آثار شهید مطهری، ج 1، ص 56.

19- سیری در زندگانی استاد مطهری، ص 11.

20- مجموعه آثار شهید مطهری، ج 1، ص 65.

21- مطهری، مطهر اندیشه ها، ج 1، ص 303 و 304 ج 2 ص 834، 840، 868، 882 و 884.

22- ر. ك: عدل الهی، ص 8 - 10.

23- همان.

24- یادنامه استاد شهید مطهری، ج 1، ص 541.

25- مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج 1، ص 10 و سیری در زندگانی استاد مطهری، ص 98 و 114.

26- سرگذشت ویژه...، ج 1، ص 131 و 132.

27- مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج 1، ص یازده و یاد نامه استاد مطهری، ج 1 ص 542 - 552.

28- جلوه‌های معلمی استاد، ص 101.

29- مطهری، مطهر اندیشه ها، ج 2، ص 656.

30- همان.

31- سیری در زندگانی استاد مطهری، ص 22 و 23.

32- مطهری، مطهر اندیشه ها، ج 2، ص 656.

33- جلوه‌های معلمی استاد، ص 183 و 184.

34- مطهری، مطهر اندیشه ها، ج 2، ص 67.